Verhaal

Het gebied langs de Vaartse Rijn, net buiten het centrum ten zuiden van Utrecht, werd in de negentiende eeuw "het Schrale End" genoemd. Er is daar sinds de twaalfde eeuw altijd veel te doen geweest: pannen- en steenfabrieken, scheepswerven en later ook houtzaagmolens, timmerbedrijven, wandtegelfabrieken en wasserijen. Maar er waren ook diverse luxe, grote buitenplaatsen. Maar waarom dan "het schrale end"?

Auteur: IJbeling Hartog, Schrijfteam UtrechtAltijd.nl

De scheepvaart bracht leven en vertier rond de Vaartse Rijn: het was een belangrijke verkeersader waarover belangrijke grondstoffen als hout, turf, klei en metaal gemakkelijk waren aan te voeren. Vanaf de 17e eeuw was er genoeg werk voor de pannen- en steenfabrieken toen veel houten huizen met rieten daken vervangen werden door stenen en dakpannen. En door de bouw van forten voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie was er na 1800 nog meer vraag naar steen.

Ovengasten en arbeiders

Maar waarom “Schrale End”? Het gebied werd gezien als het ’end’ van de wereld: achter de fabrieken en wat kroegjes begon de polder. Schraal was het vooral voor de ovengasten, zoals de arbeiders van de steenfabrieken werden genoemd. Zij woonden in kleine erbarmelijke eenkamerwoningen die om de grote velden stonden waar de stenen gedroogd werden. In één kamer werd geleefd, gekookt en geslapen door een heel gezin. Ze moesten in de zomer hard werken, van de morgen tot de avond. De late herfst was “vlettijd”. Dan voeren arbeiders vaak uren met een vlet om klei te halen om deze vlak voor het donker vliegensvlug uit te laden bij de fabriek. Dit was enorm zwaar werk: de vette zware klei moest met kruiwagens over de helling van de grasberm worden geduwd, de straatweg over naar het verre ovenveld. Het was stukwerk en bij ziekte werd niets uitbetaald. In de winter lag de oven stil en moesten de arbeiders leven van hun in de zomer verdiende geld. Tijd voor school was er niet, de meeste arbeiders  konden niet lezen en schrijven.

Ovenheren en buitenhuizen

De eigenaren van de steenovens, de ovenheren, waren er heel wat beter aan toe: sinds de tweede helft van de negentiende eeuw woonden zij in grote huizen met een tuin aan de straatweg (de Jutfaseweg). Hun huizen werden in de meeste gevallen vóór de fabriek gebouwd. Aan de kant van de weg of langs het water stond dikwijls een theekoepel waar de familie van de ovenheer beschut en toch buiten kon zitten. Achter of naast de fabriek werden arbeidershuisjes gebouwd.

Steenbakkersfamilie en buitenplaatsen

Begin 20ste eeuw werden er een aantal arbeiderswoningen gebouwd aan de Croesestraat, waar arbeiders uit de fabrieken in hebben gewoond.  Zowel de Croesestraat als de Croeselaan zijn vernoemd naar de steenbakkersfamilie Croes, die op de buitenplaats Groenendaal woonde, niet ver van de huidige Jaarbeurs.

Verder zijn er op de Jutfaseweg 178 nog twee tegeltableaus te zien van de Tegelfabriek Gebr. Ravesteyn, later "Westraven". Op het ene tableau staat 1845 wat herinnert aan de uitbreiding die toen plaatsvond. Op het andere tableau staat anno 1904, de tijd dat de fabriek na een brand werd herbouwd. Naast het pand is een steegje met 10 arbeidershuisjes (Jutfaseweg 168-177) te vinden. En wat de ovenheren achterlieten? De fabrieken zijn verdwenen, maar de theekoepel van Ruimzicht is bewaard gebleven. Deze sterk verwaarloosde koepel is in 1989 gerestaureerd en is verplaatst naar de woning op Oude Kerkweg 12, iets ten zuiden van haar oorspronkelijke plaats.

Bronnen

- Hulzen, A., Het Schrale End: langs de Vaartse Rijn van het Ledig Erf naar Jutfaas (Utrecht 1995).

- Vogelzang, F. (ed.), De Utrechtse Wijken: Zuid (Utrecht 2005).

- Vogelzang, F. (ed.), De Utrechtse Wijken: Zuidwest (Utrecht 2004).

- Maandblad Oud-Utrecht 1947-07, blz 66-68 (De Liesbosch)

- Maandblad Oud-Utrecht 1983-09, blz 201-206 (Steenbakkerijen langs de Vaartse Rijn)

- Maandblad Oud-Utrecht 1989-06, blz 61-63 (theekoepel)

- Houtstra, Watse, Cultuurhistorisch rapport- Vaart in de Vaartse Rijn (Utrecht,2006)

- Entoennu, Industrie langs de Vaartse Rijn 

- Usine, Tegelfabriek Ravensteyn Westraven

meer

verhalen

meer