Verhaal

Heggen zijn een prachtig en boeiend onderdeel van ons landschap. Ze behoren tot een van de oudste landschapselementen van ons cultuurlandschap. De afgelopen eeuw zijn veel van deze ‘doornenhagen’ verdwenen en voor een deel vervangen door prikkeldraad. Is de heg nu afgeschreven?

Nee, want wandelend of fietsend door het Kromme Rijngebied en de Gelderse Vallei zien we in het voorjaar nog steeds veel sleedoorn, meidoorn, rozen en vlier bloeien. En in het najaar kleuren bessen, bottels en bramen de omgeving. Bovendien zijn heggen voor veel dieren een ideale leefomgeving. Insecten in allerlei vormen en kleuren, zangvogels, roofvogels, kikkers, muizen en dassen vinden er hun onderkomen.

De heg als verdedigingslinie

Al meer dan 2000 jaar geleden vinden we in West-Europa dichte netwerken van heggen. Julius Caesar laat in het dagboek van zijn Gallische Oorlogen in 57 v.C. optekenen dat zijn leger in het centrale deel van het huidige België niet opschiet omdat de lokale bevolking (de Nerviërs) een landschap vol ondoordringbare heggen hebben gemaakt. De heg als verdedigingslinie, we komen het ook later in de geschiedenis veelvuldig tegen. In de loop van de eeuwen echter zijn heggen toch vooral als perceelscheiding, veekering (om vee binnen de percelen te houden) en leverancier van hout gebruikt. In gebieden waar heggen op en rond het boerenerf een belangrijke rol hebben, ontstaan in Nederland en in andere delen van Europa netwerken van heggen met bomen en kruidenrijke zomen.

Heggen in de 21ste eeuw

In werkelijkheid zijn heggenlandschappen veel mooier en waardevoller dan we hier in een paar regels proberen te schetsen. Tegelijkertijd moeten we helaas constateren dat veel heggen en heggenlandschappen in Nederland er momenteel slecht aan toe zijn. Ze hebben niet meer de natuurlijke rijkdom en dichtheid van weleer. Het schilderachtige, boeiende heggenlandschap is vaak nog slechts met moeite en de nodige fantasie te herkennen.
Heggen zijn levende afscheidingen die groeien, van vorm veranderen en ouder worden. Om ze in de juiste vorm en op lange termijn vitaal te houden, is er eeuwenlang in heggen gekapt, gezaagd en geplant. Voor elk cultuurelement, heggen niet uitgezonderd, is functioneel en duurzaam beheer essentieel. Dat geldt ook nu nog. De functies veranderen echter: minder boerderij en meer maatschappij.

De heg als ecologisch netwerk

Heggen hebben tegenwoordig een belangrijke ecologische functie. Een goed onderhouden heg is nog altijd een ondoordringbare barrière voor mensen, vee en honden. Voor andere dieren en planten vormt het echter een geweldige omgeving. Veel vogels, kleine zoogdieren en reptielen kunnen zich er goed in verschuilen. En ze vinden er, net als verschillende soorten vlinders en insecten, hun voedsel. Heggen vormen een ideaal ecologisch netwerk waarlangs planten en dieren zich verspreiden. Een hele dierenwereld heeft  baat  bij de beschutting en het voedsel dat de struiken, de bomen en de kruidenranden (en niet te vergeten de akkers en weilanden) bieden.

Gevlochten heggen

Landschap Erfgoed Utrecht (LEU) is in samenwerking met Stichting Heg en Landschap in 2010 een project gestart in de Kromme Rijnstreek om het behoud van heggen te stimuleren. Vrijwilligersgroepen in de regio hebben onder meer een cursus heggenbeheer en heggenvlechten gevolgd. Heggenvlechten is een oude techniek (ambacht) die we weer nieuw leven inblazen. Door kale heggen met gaten te ‘vlechten’ ontstaat een vitale heg die weer ondoordringbaar is. Ecologisch zeer interessant.

Zelf aan de slag?

Voelt u er wat voor om zelf ook regelmatig de natuur in te gaan en mee te helpen aan een mooier landschap? Kijk op de website van LEU om te zien welke vrijwilligersgroepen er actief zijn bij u in de buurt. Of neem contact op met het Steunpunt vrijwilligerswerk: vrijwilligerswerk@landschaperfgoedutrecht.nl of 030 220 55 34. We nemen dan zo snel mogelijk contact met u op om een passende vrijwilligersgroep voor u te vinden.

Cursus heggenbeheer

Om de kennis over goed heggenbeheer te vergroten, organiseert LEU (afhankelijk van de behoefte) een cursus heggenbeheer voor vrijwilligers en andere belangstellenden. Heeft u interesse in ons cursusprogramma, neem dan een kijkje op de website.

In deze compilatie van het Kampioenschap Heggenvlechten van 2018 is te zien hoe een heg gemaakt wordt.

 

Aanvullende literatuur

Cyclisch heggenbeheer, Robert Ceelen en Lex Roeleveld, 2010.
Heggen in het Nationaal Landschap Rivierenland, verslag van de inventarisatie en het herstel van heggen. Onderzoek uitgevoerd in opdracht van Landschap Erfgoed Utrecht door Stichting heg & landschap, Lex Roeleveld, augustus 2011.
Boerenland als natuur; verhalen over historisch beheer van kleine landschapselementen (Paul Burm, Adriaan Haartsen).

 

meer
meer