Verhaal

Hoogstamboomgaarden van fruitbomen zijn veel te vinden in de provincie Utrecht, en vertellen hun eigen verhaal over het verleden. Boerderijen legden de boomgaarden voornamelijk aan voor het kweken van vruchten. Ook lieten ze er koeien en jongvee in rondlopen. Met name in het Rivierengebied en het Groene Hart bepalen de oude bloesemrijke boomgaarden het unieke karakter van dit landschap.

De historie van hoogstamfruitboomgaarden in Nederland gaat ver terug in de tijd. We mogen de Romeinen wel dankbaar zijn dat ze de grenzen van hun rijk zo ver naar het noorden verleggen, waardoor ons land er deels toe gaat behoren. De Romeinen hebben onze streken verrijkt met tal van boomsoorten die eigenlijk veel zuidelijker groeien, zoals appel-, peren-, pruimen-, walnoten- en kastanjebomen. Het feit dat we boomgaarden vooral in het zuidelijk deel van ons land vinden, is volgens sommigen te verklaren door de ligging van de Limes, de oude grens van het Romeinse Rijk langs de Rijn.
In de vijfde eeuw na Christus verlaten de Romeinen ons land. Het kweken van fruit is dan vooral een bezigheid die in de kloostertuinen en op de adellijke bezittingen wordt uitgevoerd. Pas in de late Middeleeuwen verschijnen er berichten over fruitteelt op boerderijen. In de loop der tijd krijgen de fruitbomen een vaste plek op het boerenbedrijf. Soms in de vorm van enkele fruitbomen op het erf, dan weer in de vorm van uitgestrekte boomgaarden.
Het fruit uit deze boomgaarden wordt voor eigen gebruik geteeld. De boeren kiezen voor een gemengde aanplant van appels, peren, kersen en pruimen.

Hoogtijdagen voor de hoogstamfruitteelt

Oude kaarten uit het begin van de 19e eeuw laten zien, dat in grote delen van Nederland praktisch ieder dorp of gehucht omgeven is door een gordel van hoogstamboomgaarden. De landbouwcrisis rond 1900 zorgt ervoor dat veel boeren overstappen van graan naar fruitteelt. De grootste uitbreiding van de hoogstamfruitteelt vindt plaats tussen 1920 en 1930 en bereikt het hoogtepunt rond 1950.
Door toenemende concurrentie daalt de fruitteelt na 1950. De strijd tussen de kwekers richt zich voornamelijk op de prijs, het assortiment, de arbeidsproductiviteit en de laagstamteeltsystemen. Bij het laagstamsysteem zijn de bomen een stuk kleiner, doorgekweekt en leveren ze meer fruit dan bij de hoogstamteeltsystemen. Boeren zien steeds meer toekomst in een specialisatie in de melkvee- en varkenshouderij in plaats van in het kweken van fruit. Vanwege de overschotten aan fruit, voert de Europese Unie in 1960 rooipremies in. De hoogstampercelen worden als eerste gerooid, omdat deze het minst rendabel zijn. De hoogstamfruitboom verdwijnt langzaam uit het landschap.

Terugkeer van de hoogstam

Tegenwoordig is er weer een groeiende belangstelling voor hoogstamfruitboomgaarden. Door aanplant van hoogstambomen wordt het gebied aantrekkelijker voor recreanten. Ook steeds meer particulieren verfraaien hun erf met een ‘huisboomgaardje’. De ecologische waarde van hoogstamfruitbomen is groot. Het is het domein van veel insecten en geliefd als leefomgeving bij verschillende soorten vogels, vleermuizen en knaagdieren.

Hoogstambrigade in de provincie

Om al deze oude en nieuwe boomgaarden goed te kunnen beheren heeft Landschap Erfgoed Utrecht in 2011 een Hoogstambrigade opgezet. De brigade zet zich in voor het behoud van hoogstamfruitbomen in de Kromme Rijnstreek. Door het volgen van een cursus bij LEU hebben de vrijwilligers alles geleerd over aanplanten, snoeien en bemesten van de bomen. Het is natuurlijk heel bijzonder dat zoveel mensen zich vrijwillig willen inzetten voor de hoogstamfruitbomen in het Kromme Rijngebied. Eigenaren en beheerders kunnen hen om advies vragen en het onderhoud door de Hoogstambrigade laten uitvoeren. In het najaar 2014 start Landschap Erfgoed Utrecht in samenwerking met de Vereniging Groen Hart ook met een Hoogstambrigade voor het Groene Hart.

Aanvullende literatuur

Boerenland als natuur; verhalen over historisch beheer van kleine landschapselementen, Paul Burm, Adriaan Haartsen.

Zelf aan de slag bij de hoogstambrigade?

Vindt u het ook belangrijk dat de hoogstamboomgaarden in uw regio behouden blijven? Dan is vrijwilligerswerk bij de Hoogstambrigade Kromme Rijnstreek of Groene Hart wellicht iets voor u.

Samen kunnen we de fraaie hoogstamboomgaarden behouden. Ze zijn niet alleen cultuurhistorisch waardevol maar ze bieden ook veel ruimte aan allerlei dieren en planten.

Voor meer informatie over de Hoogstambrigade: www.landschaperfgoedutrecht.nl.

meer
meer