Verhaal

De tijd na het vertrek van de Romeinen uit Utrecht staat bekend als 'duister'. Dat heeft te maken met het wegtrekken van bevolkingsgroepen, het vrijwel ontbreken van geschreven bronnen en weinig bodemvondsten die deze duisternis kunnen verlichten. Over de periode 400-700 zijn we voor informatie vooral op grafvondsten aangewezen.

De belangrijkste leverancier van dit soort vondsten is zonder twijfel de Utrechtse Heuvelrug. Dit hoge en droge gebied is van de provincie Utrecht het langst en ook het meest continu bewoond geweest, hoewel in de vijfde eeuw ook de Heuvelrug een aanzienlijk bevolkingsterugloop kende. Grafvelden zijn een goede graadmeter voor bewoning. Op de zuidflank van de Heuvelrug liggen verschillende vroeg-middeleeuwse begraafplaatsen: bij Elst, Leersum, Remmerden, (Oud-)Leusden, Rhenen-De Laarse Berg en Rhenen-Donderberg.

Donderberg

Het grafveld Rhenen-Donderberg werd in 1951 ontdekt tijdens zandwinningswerkzaamheden. Het bleek een Frankisch rijengrafveld te zijn van ongeveer 30 bij 150 meter met meer dan 1200 graven, waaronder enkele met 'luxe' bijgaven. De begraafplaats was met wisselende intensiteit in gebruik tussen 375 en 750, maar al in de Ijzertijd werden hier mensen begraven. De opgedolven graven geven allerlei informatie over de vroegere gebruikers van de begraafplaats.

Een komen en gaan

Tussen 375 en 450 werd het westelijke deel van het grafveld gebruikt door een aantal rijke Frankische families (Chamaven). Zij waren waarschijnlijk bondgenoten van de Romeinen. Vanaf het midden van de vijfde eeuw trekken groepen Franken vanuit midden-Nederland weg om hun geluk te beproeven in het zuiden. Het eerste grafveld raakt dan verlaten; mogelijk is er een verband. Wel komen er nieuwe bewoners: zes families gaan vanaf de late vijfde eeuw hun doden begraven op het oostelijke deel van het grafveld.

Rijke graven

Een eeuw later, rond 600, is in het midden van het grafveld de komst van een nieuwe Frankische elite te volgen: deze Franken zijn afkomstig uit het zuiden, waar inmiddels een christelijk, Merovingisch koninkrijk is gesticht. Deze nieuwe elite begraaft haar leiders in grote houten grafkelders en -kisten, waar oorspronkelijk een grafheuvel (tumulus) bovenop stond. Op dezelfde plek zijn ook veertien paardengraven gevonden. Paarden werden vaak geofferd bij begrafenissen van belangrijke Merovingers. Uit de luxe graven valt te concluderen dat er rond 600 zeer aanzienlijke personen in Utrecht woonden.

Franken in Rhenen

De grafvelden op de Heuvelrug bewijzen dat hier vanaf de Romeinse tijd steeds mensen hebben gewoond. En niet zomaar mensen. De twee groepen rijke graven uit de vijfde en de zevende eeuw suggereren beide de aanwezigheid van een regionaal machtscentrum in deze omgeving. Andere vondsten, zoals de goudschat in het nabijgelegen Achterberg, wijzen ook in die richting. Maar het blijft helaas nog altijd moeilijk voor te stellen hoe de verhoudingen tussen de elkaar opvolgende machthebbers in de vroege Middeleeuwen nu precies gelegen hebben.

meer

verhalen

Gerelateerde objecten

meer