Thema

De provincie Utrecht kent een aantal waterlinies: aaneengeschakelde stukken land die onder water konden worden gezet om vijandelijke legers te stuiten. Plaatsen waar de linie kon worden gepasseerd, werden beschermd door forten. Een militaire functie hebben de linies niet meer, maar er wordt gewerkt aan hun herstel en behoud, omdat ze uniek zijn in de wereld. Een relatief ‘jong’ voorbeeld is de Nieuwe Hollandse Waterlinie, gebouwd vanaf 1815.

Al in de 15de eeuw legden de Hollanders meertjes droog met hun windmolens. En wie dat kan, kan land ook weer onder water zetten, ofwel: inunderen. Inundatie gebruikte men in de 16de eeuw rond enkele steden in de strijd tegen de Spanjaarden. Door het water (op kniehoogte) konden geen boten varen. De bodem werd modder en sloten en obstakels werden verraderlijk onzichtbaar. Deze successen voedden het idee van de waterlinie. 

Oud Hollandse Waterlinie en de Grebbelinie

In het rampjaar 1672 wilden de Fransen de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden innemen. Om de legers van de Zonnekoning te stuiten, zette men gebieden van de Zuiderzee tot de Biesbosch onder water. Hoger gelegen dijken en wegen waarlangs de linie kon worden gepasseerd (de ‘accessen’) verdedigde men met gewapende rivierboten, maar later kwamen daar structurele verdedigingswerken voor. De linie stopte de Fransen. Vanaf 1744 (tot 1910) bouwde men de Grebbelinie van zuid naar noord door de Gelderse vallei. Hiermee zou men de vijand lang genoeg kunnen ophouden om de Oude Hollandse Waterlinie gereed te maken.

Vorst helpt Napoleons legers

In 1793 kwamen de Fransen terug, nu Napoleons legers. Vorst ondermijnde de werking van waterlinies; generaal Pichegru stak eind december 1794 de bevroren Maas over en de Waal in januari 1795. Utrecht gaf zich snel over. De Fransen namen de stad ongehinderd in en daarna de Noordelijke provincies. Na de Franse tijd begon men in 1815 in opdracht van koning Willem I met de bouw van de Nieuwe Hollandse Waterlinie die ook Utrecht moest beschermen. Vanaf 1860 bouwde men de IJssellinie, die als meest oostelijke linie de eerste klappen moest opvangen. De uitvinding in 1885 van de explosieve brisantgranaat noodzaakte tot versterking van bestaande forten. Tussen 1881 en 1914 bouwde men de Stelling van Amsterdam en tot aan 1940 versterkte men de linies met extra tankgrachten en betonnen bunkers. In 1940 was de Grebbelinie onze hoofdverdediging tegen de Duitsers, maar tegen hun luchtmacht bleken waterlinies zinloos. In 1951 verliet Defensie het idee van verdediging met waterlinies.

Herstel

De overbodige forten en linies zijn sindsdien verwaarloosd. Inmiddels erkent men hun cultuurhistorisch belang. Geïsoleerd door hun gracht zijn de forten vaak oasen van rust geworden met bijzondere flora en fauna. Gerestaureerde forten krijgen een nieuwe bestemming, met het Waterliniemuseum in het Fort bij Vechten als voorlopig hoogtepunt. Deze grootste monumenten van Nederland hebben veel te bieden.

Aanvullende literatuur

- Ronald Blijdenstijn, Tastbare Tijd, Cultuurhistorische atlas van de provincie Utrecht (Utrecht 2005).
- Rita Brons, Bernard Colenbrander (red.), Atlas Nieuwe Hollandse Waterlinie (Rotterdam 2009).
- Douwe Koen, Bureau B+B, Ronald Rietveld en Frederica Rijkenberg Versteende ridders. De Nieuwe Holandse Waterlinie (Wageningen 2009).

bij jou in de buurt

Utrecht

Amerikanen in Soesterberg

Soesterberg
Utrecht

De bewoners van Kasteel Amerongen

Margaretha Turnor
Utrecht

De Bataafse Revolutie (1795)

Franse bezetting
Amersfoort

Het Belgenmonument

Eerste Wereldoorlog
Utrechtse Heuvelrug

Buitenplaatsen - de trek naar de Heuvelrug

Buitenplaatsen
Binnenstad

De Bataafse opstand

Romeinen
Utrechtse Heuvelrug

De Engelse landschapstuin

Buitenplaatsen
Utrecht

De Stijl, 100 jaar jong

Rietveld Schröderhuis
Utrecht

De nachtmerrie van Wijk C

volksbuurten
Amersfoort

Eemlandse moderne kunstenaars

kunstenaars
Utrecht

Experimenteren met democratie

Schimmelpenninck
Nieuwegein

Gevecht bij Vreeswijk

Willem V
Utrechtse Heuvelrug

Genieten van een sigaar van eigen bodem

Amerongen
Woerden

Gebouwen op het boerenerf

boerderijen
Oudewater

Heksen testen in Oudewater

Heksenwaag
Utrechtse Heuvelrug

Huis Sparrendaal te Driebergen

Stichtse Lustwarande
Houten

Het leven op een fort

Waterlinies: grootste monumenten van Nederland
De Ronde Venen

Het leven op de buitenplaats

Buitenplaatsen
Oudewater

Hennep uit Rusland

Touw
Woerden

Italiaanse inspiratie

schilderkunst
De Ronde Venen

Kunstenaars ontdekken de Vechtstreek

schilderkunst
Oudewater

Knotbomen

Knotboom
Veenendaal

Mensen en machines in Veenendaal

Huisindustrie
Bunnik

Nieuwe Hollandse Waterlinie: Utrecht beschermd

Nieuwe Hollandse waterlinie
Utrecht

Nieuw leven voor de forten

Nieuwe Hollandse waterlinie
Amersfoort

Op de vlucht voor de oorlog

Eerste Wereldoorlog
Oudewater

Onrust in Oudewater

Hennep
Oudewater

Oudewater verrijst uit de as

Touwindustrie
Bunnik

Prachtheggen

heggen
Oudewater

Plaats delict Utrecht: De Oudewaterse Moord

Plaats delict Utrecht
Utrecht

Rietveld Schroderhuis, icoon van De Stijl

Rietveld Schröderhuis
Utrechtse Heuvelrug

Snuiven en roken

tabak
Utrecht

Spaanse heersers in Utrecht

Karel de Vijfde
Binnenstad

Sint Maarten

domkerk
Utrechtse Heuvelrug

Sporen door de Stichtse Lustwarande

stoomtram
Loenen

Theekoepels

Buitenplaatsen
Nieuwegein

Het trauma van Jutphaas

Utrechters in oorlog en vrede
Utrecht

Universiteit Utrecht: kennis in beweging

Anna Maria van Schurman
Wijk bij Duurstede

De uitdaging van het Utrechtse landschap

Germania Libera
Lopik

Utrecht Weidevogelland

open landschap
Utrecht

Utrecht als filmhoofdstad van Nederland

Nederlands Film Festival
Utrecht

De verbouwingen en restauraties van Kasteel de Haar

Etienne van Zuylen van Nijevelt
Utrecht

Verkeer in beweging

Utrechtse Heuvelrug
Utrechtse Heuvelrug

Vreemdeling in zijn eigen tijd

Maarten Maartens
Bunschoten

Water op de wal

Watersnood
Woudenberg

Wederopbouwboerderijen Woudenberg

Wederopbouwboerderij
Zeist

Op pad met Gilde Zeist

Buitenplaatsen
Soest

Drama in Baarn: het Lot van Loterijman

Utrechters in oorlog en vrede
Utrecht

Nieuwegein in de Tweede Wereldoorlog

Utrechters in oorlog en vrede
Utrecht

Filmavond op Kasteel Amerongen

Buitenplaatsen
Maarssen

Belle van Zuylen-dag

Buitenplaatsen
Utrechtse Heuvelrug

Expositie Op de vlucht!

Utrechters in oorlog en vrede
Maarssen

Gouden Bochten

Buitenplaatsen
Maarssen

De Vecht – ons pronkstuk!

Buitenplaatsen
Rhenen

Herdenkingsconcert Slag om de Grebbeberg

Utrechters in oorlog en vrede
De Ronde Venen

Herinneringen aan oorlog, verzet en bevrijding

Utrechters in oorlog en vrede
Maarssen

Adel & Accessoires

Buitenplaatsen
Utrecht

Help, de Keizer komt!

Eerste Wereldoorlog
Houten

Forten van Boven

Waterlinies: grootste monumenten van Nederland
Vianen

Kroonjuwelen van Jan Blanken

Waterlinies: grootste monumenten van Nederland
Utrechtse Heuvelrug

Fietsroutes Eerste Wereldoorlog

Eerste Wereldoorlog
Utrechtse Heuvelrug

Klompenpad Aderwinkelpad

Utrechtse Heuvelrug

Klompenpad Cotlandenpad

Utrechtse Heuvelrug

Klompenpad Stoetwegenpad

Utrechtse Heuvelrug

Amerongen Inspireert

Amersfoort

Archief Eemland

Eerste Wereldoorlog
Soest

Boerderij Het Gagelgat

Boerderijen en Erven
De Bilt

Boerderijen Stichting Utrecht (BSU)

Boerderijen en Erven
Vleuten-De Meern

Castellum Hoge Woerd

Buitenplaatsen
Binnenstad

Domkerk

Binnenstad

DOMunder

Woudenberg

Educatief Centrum Grebbelinie Woudenberg-Scherpenzeel

Waterlinies: grootste monumenten van Nederland
De Ronde Venen

Fort bij Abcoude

Oudewater

Hoeve Willeskop

Boerderijen en Erven
Utrechtse Heuvelrug

Huis Doorn

Eerste Wereldoorlog
Utrecht

Kasteel Amerongen

Eerste Wereldoorlog
Vleuten-De Meern

Kasteel de Haar

Neogotiek in Utrecht
Loenen

Kasteel Loenersloot

Buitenplaatsen
Wijk bij Duurstede

Museum Dorestad

Soest

Nationaal Militair Museum

Eerste Wereldoorlog
Utrechtse Heuvelrug

Oudheidkamer Doorn

Utrecht

SABINE

Rhenen

Stichting De Greb

Utrechters in oorlog en vrede
Vianen

Stichting Honswijk Everdingen

Waterlinies: grootste monumenten van Nederland
Maarssen

Streekmuseum Vredegoed

Boerderijen en Erven
Maarssen

Vechtstreekmuseum

Buitenplaatsen
Utrechtse Heuvelrug

Von Gimborn Arboretum

Buitenplaatsen
Bunnik

Waterliniemuseum Fort bij Vechten

Waterlinies: grootste monumenten van Nederland
Utrecht

Stadsavonturen

Buitenplaatsen
Utrechtse Heuvelrug

Historische moestuin Bartimeus

Buitenplaatsen
Leusden

Kamp Amersfoort

Utrechters in oorlog en vrede
De Bilt

Spelletjesboek

Als je niet reist, kom je nergens

Selectie van collectie op dit thema

meer